• Tuesday, March 10, 2026

पोर्टल्यान्ड जासुसी काण्ड: शीतयुद्धकालीन चर्चित सोभियत जासुस सञ्जाल



शीतयुद्धका समयमा जासुस आदान–प्रदानको दृश्य प्रायः दुई बन्दीहरू सीमाना वा पुलबाट एक–अर्कातर्फ हिँड्दै स्वतन्त्रता पाउने क्षणका रूपमा चित्रित गरिन्छ। तर सन् 1969 मा हेलेन र पिटर क्रोगर जेलबाट छुट्दा भने दृश्य फरक थियो। उनीहरू पोल्याण्ड जाने विमानमा बसेका थिए, जहाँ बीबीसीका पत्रकार टम म्याङ्गोल्डले रिपोर्ट गर्दै भनेका थिए— नौ वर्ष जेल जीवन बिताएपछि उनीहरू पहिलो पटक स्मोक्ड साल्मन, अण्डा, चिकेन, शैम्पेन र कफी खाँदै अत्यन्त खुसी देखिन्थे।क्रोगर दम्पती सन् 1961 मा बेलायतमा पक्राउ परेको कुख्यात पोर्टल्यान्ड जासुस सञ्जालका सदस्य थिए। उनीहरूलाई सोभियत संघका लागि जासुसी गरेको आरोपमा दोषी ठहर गरिएको थियो। यस सञ्जालले बेलायती नौसेनाका अत्यन्त गोप्य सूचनाहरू मस्को पठाउने काम गरेको थियो।

जासुसहरूको मुख्य लक्ष्य इंग्ल्याण्डको दक्षिणी भागमा रहेको पोर्टल्यान्ड प्रायद्वीपस्थित एडमिरल्टी अन्डरवाटर वेपन्स इस्टाब्लिसमेन्ट थियो। यहाँ वैज्ञानिकहरू र प्राविधिकहरूले रोयल नेभीका संवेदनशील परियोजनाहरू, विशेष गरी पनडुब्बीविरुद्ध प्रयोग हुने प्रविधिमा अनुसन्धान गर्थे।त्यहाँका सबै परीक्षण र उपकरणहरूको विस्तृत फाइल राखिन्थ्यो— जसमा फोटो, चित्र र प्राविधिक विवरणहरू समावेश हुन्थे। सोभियत जासुसहरूको लक्ष्य यही गोप्य फाइलहरू हात पार्नु थियो।

यो सञ्जालका दुई सदस्य अनुसन्धान केन्द्रभित्रै काम गर्थे।ह्यारी हाउटन, जो पहिले रोयल नेभीका अधिकारी थिए, पोल्यान्डस्थित बेलायती दूतावासमा काम गर्दा सोभियत गुप्तचरले उनलाई भर्ती गरेको थियो। सन् 1953 मा बेलायत फर्केपछि उनले पोर्टल्यान्ड केन्द्रमा क्लर्कको काम पाएका थिए।उनको सहकर्मी एथेल जीसँग सम्बन्ध बनेपछि उनीहरू सँगै गोप्य कागजात चोरी गरेर लन्डन लैजान्थे। त्यहाँ उनीहरूले आफ्ना सम्पर्क व्यक्तिलाई ती सामग्री हस्तान्तरण गर्थे।जासुसहरूले अत्याधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेका थिए। सानो क्यामेराले खिचिएको फोटो “माइक्रोडट” प्रविधिबाट यति सानो बनाइन्थ्यो कि पूरै पृष्ठको जानकारी एउटा सानो बिन्दुमा अट्थ्यो।त्यस्तो बिन्दु पोस्टकार्ड वा किताबभित्र लुकाएर मस्को पठाइन्थ्यो, जसलाई थाहा नभएसम्म पत्ता लगाउन लगभग असम्भव हुन्थ्यो।

सञ्जालको अर्को पक्ष सञ्चार व्यवस्थापन गर्ने दम्पती पिटर र हेलेन क्रोगर थिए। उनीहरू छिमेकीहरूका लागि अमेरिकन पुराना पुस्तक बेच्ने व्यवसायी जस्तो देखिन्थे।तर वास्तविकता फरक थियो। उनीहरूको घरभित्र गोप्य रेडियो ट्रान्समिटर, माइक्रोडट उपकरण र फोटो प्रयोगशाला सहितको सञ्चार केन्द्र बनाइएको थियो। उनीहरूको वास्तविक नाम मोरिस र लोना कोहेन थियो, जो अनुभवी सोभियत एजेन्ट थिए।सन् 1961 को जनवरी 7 मा बेलायती गुप्तचर संस्था MI5 ले जासुसहरूलाई पक्राउ गर्‍यो। घरमा गरिएको खोजतलासमा लुकाइएको रेडियो एन्टेना, क्यामेरा, गोप्य फोटोग्राफी उपकरण र हजारौँ डलर नगद फेला परेको थियो।अन्ततः अदालतले सबैलाई जेल सजाय सुनायो।शीतयुद्धका समयमा जासुसहरूलाई कैदी साटासाटमार्फत मुक्त गर्ने प्रचलन थियो।सञ्जालका सञ्चालक गर्डन लोन्सडेललाई सन् 1966 मा सोभियत संघसँग कैदी साटासाट गरेर रिहा गरियो।क्रोगर दम्पतीलाई सन् 1969 मा ब्रिटिश शिक्षक जेराल्ड ब्रुकसँग साटेर रिहा गरियो।मस्को पुगेपछि उनीहरूलाई सोभियत संघले सम्मानित गर्‍यो र सैन्य पदक “अर्डर अफ द रेड ब्यानर” प्रदान गर्‍यो।

ह्यारी हाउटन र एथेल जीले करिब नौ वर्ष जेल बसेपछि रिहा भए। रिहाइपछि उनीहरू पोर्टल्यान्ड फर्किए र पछि विवाह पनि गरे।पोर्टल्यान्ड जासुस काण्ड शीतयुद्धकालीन बेलायतको सबैभन्दा ठूलो जासुसी घटनामध्ये एक मानिन्छ, जसले गुप्तचर युद्ध कति गहिरो र जटिल थियो भन्ने देखाएको थियो।

Please Login to comment in the post!

you may also like